در فرهنگ ایران باستان، اَمرداد تنها نام یک ماه نیست، بلکه نماد جاودانگی، رویش و ماندگاری است. اَمرداد در باور کهن ایرانیان، امشاسپندِ نگهبان گیاهان و رستنی‌هاست؛ فرشته‌ای که پاسدار زندگی، آبادانی و تداوم آفرینش به شمار می‌رود. از همین رو، ایرانیان باستان در جشن اَمردادگان به دامان طبیعت می‌رفتند، در کنار درختان و جویبارها گرد هم می‌آمدند و زندگی، سرسبزی و امید را گرامی می‌داشتند. (۱)

«ابوریحان بیرونی» - دانشمند بزرگ ایرانی - در «آثار الباقیه» می‌نویسد که «اَمرداد» به معنای بی‌مرگی و جاودانگی است و نگاهبان گیاهان، خوراک، داروها و پاسدار زندگی در جهان به شمار می‌رود. در اندیشه ایرانی، جاودانگی تنها ادامه زندگی جسم نیست، بلکه ماندگاری نیکی، نام نیک و اثری است که انسان از خود بر جای می‌گذارد. شگفت آنکه واژه‌های لاتین Mortal و Immortal نیز از ریشه‌ای هم‌خانواده با مفهوم «مرگ» و «نامیرایی» پدید آمده‌اند و به ترتیب به چم «فانی» و «جاودانه» هستند. (۲)

چهارم و پنجم اَمرداد، یادآور درگذشت دو پادشاه دادگر و بخشنده، رضاشاه بزرگ و شاهنشاه آریامهر محمدرضاشاه پهلوی، از دودمان پادشاهی پهلوی در ایران است. برای بسیاری از ایرانیان، هم‌زمانی این روزها با ماه اَمرداد تنها یک تصادف تاریخی نیست، بلکه یادآور این باور کهن است که انسان‌هایی که زندگی خود را پیشکش آبادانی، استقلال و پیشرفت میهن می‌کنند، هرگز از حافظه تاریخی یک ملت زدوده نمی‌شوند.

رضاشاه بزرگ، در روزگاری که ایران گرفتار آشفتگی، ناامنی و عقب‌ماندگی بود، بنیان‌های دولت نوین ایران را استوار کرد. ایجاد ارتش ملی، گسترش آموزش، ساخت راه‌آهن سراسری، بنیان‌گذاری دانشگاه تهران، توسعه راه‌ها و استقرار نظم اداری، تنها بخشی از میراث ماندگار اوست. (۳)

محمدرضاشاه پهلوی نیز راه نوسازی ایران را ادامه داد. گسترش آموزش عالی، توسعه صنعتی، اصلاحات اقتصادی و اجتماعی، افزایش مشارکت زنان و تقویت حقوق و امنیت آنان در جامعه و تلاش برای تبدیل ایران به کشوری پیشرفته، از مهم‌ترین برنامه‌های دوران او بود. (۴)

شاهنشاه آریامهر در نخستین سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، جهان را به آشتی، صلح، همکاری و احترام متقابل فراخواند و سازمان ملل را بزرگ‌ترین امید بشر برای حفظ صلح میان ملت‌ها دانست. این پیام، در دورانی که جهان از زخم‌های جنگ جهانی دوم رهایی می‌یافت، بازتاب اندیشه‌ای بود که امنیت و پیشرفت ملت‌ها را در همکاری میان کشورها جست‌وجو می‌کرد. (۵)

تاریخ نیز درباره این دو پادشاه ایران خاموش نمانده است. «ریچارد نیکسون»، رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا، در ضیافت رسمی کاخ سفید در ۲۴ ژوئیه ۱۹۷۳ گفت: «ما خوشبختیم که اعلیحضرت در جایگاه رهبری ایران قرار دارند؛ رهبری که خواهان صلح است.» (۶) نیکسون همچنین در ضیافت رسمی سال ۱۹۶۹ اظهار داشت: «امشب هنگامی که به افتخار اعلیحضرت جام برمی‌داریم، به مردی ادای احترام می‌کنیم که عظمت را در رهبری، احترام به گذشته و بینش برای آینده به نمایش گذاشته است.» (۷)

«هنری کیسینجر»، وزیر امور خارجه پیشین آمریکا، نیز درباره محمدرضاشاه پهلوی نوشت: «شاه نه یک دست‌نشانده، بلکه متحدی مستقل بود که بر اساس آنچه به سود ایران می‌دانست تصمیم می‌گرفت.» (۸)

«هری اس. ترومن»، رئیس‌جمهور ایالات متحده نیز در مراسم استقبال رسمی از محمدرضاشاه، از نقش او در پیشرفت ایران و گسترش همکاری میان ملت‌ها ستایش کرد و برای کامیابی او در خدمت به مردم ایران آرزوی موفقیت نمود. (۹)

از دیگر ستایندگان شاهنشاه آریامهر، دوست وفادار او، «انور سادات» - رئیس‌جمهور وقت مصر - بود که در هنگام استقبال از محمدرضاشاه پهلوی در قاهره گفت: «مصر از یک دوست بزرگ و یک رهبر بزرگ استقبال می‌کند.»

انور سادات همچنین، با وجود فشارهای سیاسی، محمدرضا شاه پهلوی را در مصر پذیرفت و پس از درگذشت وی، مراسم تشییع رسمی و خاکسپاری او را در مسجد «الرفاعی« قاهره برگزار کرد.

جاودانگی، در شکست دادن مرگ برای جسم نیست، بلکه  آن‌گونه که نیاکان ما باور داشتند، در پیروزی نیکی بر بدی و در غلبه‌ی گفتار نیک، کردار نیک و پندار نیک بر زشتی‌هاست. آنان بر این باور بودند که نیک‌نامی است که جاودان می‌ماند؛ وگرنه هر موجود زنده‌ای روزی از این سرای سپنج رخت بر می‌بندد.

از نگاه بسیاری از اندیشمندان و دوستداران تاریخ معاصر ایران، رضاشاه بزرگ و محمدرضاشاه پهلوی با آثاری که در مسیر آبادانی، توسعه و نوسازی ایران بر جای گذاشتند، نام خود را در حافظه تاریخی این سرزمین ماندگار کردند.

آن‌ها باور داشتند که آدمی روزی این جهان را ترک می‌کند، اما اندیشه، کردار و اثری که بر سرنوشت مردم و میهن خود بر جای می‌گذارد، می‌تواند نسل‌ها پس از او نیز چراغ راه نیک‌اندیشان باشد.

اَمرداد، ماه جاودانگی است. ماهی که هر سال، در بزرگداشت درگذشت دو شاه نیک‌اندیش، ایرانیان را به یاد این حقیقت می‌اندازد که عمر انسان پایان می‌یابد، اما خدمت به میهن، اگر از سر عشق و مسئولیت باشد، می‌تواند در حافظه یک ملت ماندگار شود و آدمی را انوشه و نامیرا بدارد.

روان رضاشاه بزرگ و محمدرضا شاه پهلوی، آریامهر، شاد و یادشان در تاریخ ایران گرامی و جاودان باد. ملت بزرگ ایران نیز چشم‌انتظار روزی هستند که دادمهر ایران، رضاشاه دوم، به میهن بازگردد.

بن مایه‌ها

۱. ابوریحان بیرونی، «آثار الباقیه عن القرون الخالیه»، بخش مربوط به ماه‌های ایرانی و جشن اَمردادگان.

2.     Oxford English Dictionary. Entries “Mortal” and “Immortal.”

3.     Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran. Cambridge University Press, 2008.

4.     Milani, Abbas. The Shah. Palgrave Macmillan, 2011.

5.     United Nations General Assembly. Official Records of the General Assembly, Fourth Session, 250th Plenary Meeting. November 21, 1949. Address by His Imperial Majesty Mohammad Reza Shah Pahlavi, Shahinshah of Iran.

6.     Richard Nixon Foundation. The Rise and Fall of the Shah. September 20, 2016.
 The Rise and Fall of the Shah

7.     The American Presidency Project. Toasts of the President and the Shah of Iran. October 21, 1969.
 Toasts of the President and the Shah of Iran

8.     Foreign Relations of the United States (FRUS), U.S. Department of State.
 U.S. Department of State Archive

9.     Harry S. Truman Presidential Library & Museum, Public Papers and Presidential Records.
 Harry S. Truman Presidential Library & Museum